Odpowiedź na tytułowe pytanie ma zasadnicze znaczenie, gdyż - jak wiadomo - tylko terminy procesowe mogą być przywracane, o ile uchybienie terminowi nie zostało zawinione przez zainteresowanego. W parze z istotnością tego pytania niejednokrotnie chodzi trudność w udzieleniu na nie odpowiedzi.
W artykule przedstawię uchwałę Sądu Najwyższego, która rozstrzyga to zagadnienie w odniesieniu do art. 984 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. W uchwale z dnia 7 października 2009 r. (sygn. akt III CZP 71/09) SN nie miał wątpliwości, że termin do złożenia wniosku o przejęcie nieruchomości wyznaczony analizowanym przepisem jest przepisem prawa materialnego, a co za tym idzie - wskazany termin nie podlega przywróceniu.
|
- Należy zaznaczyć, że uchwała została wydana wskutek wątpliwości prawnych zgłoszonych przez sąd rozpatrujący konkretną spraw. W mojej opinii jednak autorytet SN oraz moc przedstawionej argumentacji powinny być wystarczające dla zapewnienia jednolitości orzecznictwa w omawianym zakresie. Kwestie rozstrzygnięcia o charakterze terminu przewidzianego w kpc zawsze mogą wzbudzać wątpliwości, tym lepiej więc, że SN nie odmówił podjęcia uchwały - powiedział Jan Leuenberger, prawnik. |
Teza analizowanej uchwały może wzbudzać pewne wątpliwości, o czym dalej, jednak w treści uchwały SN wskazał też kryteria, które powinny być podstawą oceny terminu jako materialnego bądź procesowego, jak również wskazał okoliczności, które nie mają znaczenia dla dokonania takiej kwalifikacji.
W szczególności zdaniem SN:
Odnosząc się do kwestii objętej przedstawionym zagadnieniem prawnym, rozpocząć należy od stwierdzenia, że o charakterze terminu nie decyduje okoliczność, w jakim akcie prawnym został umiejscowiony. Nie ma zatem znaczenia, czy jest to akt prawny obejmujący prawo postępowania cywilnego, czy prawo materialne. Nie decyduje o tym także okoliczność, czy jest to termin długi, czy też krótki. Decydujące znaczenie ma rodzaj uprawnienia, realizowanego w terminie wskazanym przez ustawodawcę. Dla dochodzenia uprawnień składających się na określone prawo podmiotowe przewidziane są terminy materialnoprawne, natomiast dla uprawnień (obowiązków) procesowych - terminy procesowe. Oba rodzaje uprawnień dochodzone są przed sądem przez ich zgłoszenie w piśmie procesowym. Przykładowo zgłoszenie żądania o zwolnienie zajętego przedmiotu spod egzekucji sądowej (art. 841 § 1 i 3 kpc) lub administracyjnej (art. 842 § 1 i 2 kpc) oraz wniesienie środka odwoławczego, w obu przypadkach dokonuje się w drodze czynności procesowej przez złożenie pisma procesowego (w pierwszym przypadku - pozwu, zaś w drugim przypadku - pisma procesowego, spełniającego wymagania przewidziane dla apelacji). Nie oznacza to, że forma, w jakiej oba rodzaje uprawnień są zgłaszane, miałaby decydować o charakterze terminu przewidzianego w przepisach poświęconych tym uprawnieniom.
Z tych względów okoliczność, że wniosek o przejęcie na własność nieruchomości, o którym mowa w art. 984 § 2 kpc podlega - jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 30 stycznia 2002 r., III CZP 84/01 - ocenie z punktu widzenia wymagań formalnych, do których Sąd Najwyższy zaliczył złożenie rękojmi, nie może stanowić argumentu na rzecz stanowiska, że przewidziany w tym przepisie termin złożenia wniosku jest terminem procesowym, nie zaś materialnoprawnym. Wierzyciel składając wniosek o przejęcie na własność nieruchomości (art. 984 § 2 kpc), podobnie jak powód, wnosząc powództwo przewidziane w art. 841 lub art. 842 kpc, realizuje przysługujące mu uprawnienie, które w razie uwzględnienia ukształtuje jego prawa majątkowe. Z tych względów tygodniowy termin przewidziany w art. 984 § 2 kpc kwalifikować należy - podobnie jak terminy przewidziane w art. 841 i 842 kpc) - jako termin zawity prawa materialnego.
W mojej opinii taka argumentacja może wzbudzać wątpliwości, gdyż art. 130 kpc jednoznacznie wskazuje, iż dotyczy pism procesowych. W konsekwencji, skoro SN uznał, że przedmiotowy przepis dotyczy pisma będącego pismem procesowym, to można z tego wysnuć wniosek, że przedmiotowy przepis dotyczy ukształtowania sytuacji procesowej zainteresowanego, a dopiero jako efekt „uboczny" dotyczy kwestii majątkowych. Analogicznie np. sprzeciw od nakazu zapłaty bezspornie podlegający możliwości przywrócenia terminu, również kształtuje sytuację majątkową zainteresowanego, gdyż wniesienie sprzeciwu „zdejmuje" obowiązek wykonania świadczenia opisanego w nakazie zapłaty przynajmniej do czasu wydania wyroku. Jednak jest to efekt wtórny, wobec ukształtowania sytuacji procesowej zobowiązanego z nakazu zapłaty. Stwierdzenie, że w przypadku przedmiotowego przepisu rola ukształtowania stanu majątkowego wierzyciela wysuwa się na pierwszy plan, przed ukształtowaniem jego sytuacji w postępowaniu egzekucyjnym, nie wydaje się oczywiste.
Natomiast z uwagami SN dotyczącymi niemożliwości kierowania się długością terminu jako wyznacznikiem przy udzielaniu odpowiedzi na tytułowe pytanie należy się w pełni zgodzić:
O charakterze terminu nie może decydować jego długość. Zważyć ponadto trzeba, że wprowadzenie krótkich terminów do zrealizowania uprawnień przewidzianych w przepisach art. 841 § 3, art. 842 § 2 i art. 984 § 2 kpc, na które - jak już zaznaczono - składają się określone prawa podmiotowe, nie zaś uprawnienia (obowiązki) procesowe podyktowane zostało charakterem dochodzonych praw i koniecznością zdyscyplinowania osób uprawnionych w celu szybkiego wyjaśnienia, czy i w jakim zakresie osoby te chcą skorzystać z przysługujących im praw.
Również argumenty dotyczące ewentualnych konsekwencji uznania przedmiotowego terminu za termin procesowy należy raczej uznać za zasadne:
Przy kwalifikowaniu charakteru terminu wskazanego w art. 984 § 2 kpc nie można nie mieć na względzie sytuacji, jaka - w razie uznania, że jest to termin procesowy, nie zaś materialnoprawny - powstałaby wskutek zgłoszenia zasadnego wniosku o przywrócenie terminu na kolejnych etapach postępowania egzekucyjnego. Gdy wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o przejęcie nieruchomości na własność zgłoszony zostałby po udzieleniu przybicia, czy też nawet na dalszym etapie postępowania, jakim jest przysądzenie własności podlegałby odrzuceniu jako niedopuszczalny w rozumieniu art. 171 w zw. z art.13 § 2 kpc, bowiem zmierzający do przywrócenia fazy postępowania egzekucyjnego. Na postanowienie o odrzuceniu wniosku - w świetle art. 7674 § 1 oraz art. 394 § 1 w zw. z art.13 § 2 kpc - zażalenie nie przysługiwałoby. Oznacza to, że uznanie terminu przewidzianego w art. 984 § 2 kpc jako procesowego w istocie prowadziłoby - w opisanej sytuacji - do korzystania z instrumentu procesowego mającego w istocie charakter iluzoryczny.
Sąd Najwyższy odniósł się również do argumentów natury systemowej:
Sięganie - przy kwalifikowaniu charakteru terminu do złożenia wniosku o przejęcie nieruchomości na własność w trybie art. 984 § 2 kpc - do argumentów, na których oparta jest koncepcja, według której powództwa przewidziane w art. 841 § 3 i art. 842 § 2 kpc, są powództwami o ukształtowanie stanu procesowego, a zatem termin do ich wniesienia należałoby traktować jako termin prawa procesowego, którego uchybienie wywołuje skutek w postaci odrzucenia pozwu, również nie przekonuje.
Przyjęciu tej koncepcji stoi definitywnie na przeszkodzie zamknięty katalog podstaw odrzucenia pozwu (art. 199, 1099, 1024 § 3 kpc), który trudno rozszerzać w drodze wykładni bez wyraźnych ku temu podstaw (por. uchwała SN (7) z dnia 14 marca 1986 r., III PZP 8/86, OSNC 1986, nr 12, poz. 194). Warto w tym kontekście zauważyć, że obecnie nie obowiązuje już art. 139 ustawy z dnia 19 kwietnia 1969 r. - Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. nr 13, poz. 98), pod rządami którego obrona poglądu o procesowym charakterze terminu do wytoczenia powództwa o zwolnienie od egzekucji miałaby większe teoretyczne uzasadnienie.
Z powyższych fragmentów wynika więc, że przedmiotowe stanowisko może wzbudzać wątpliwości, jednak wobec całokształtu argumentacji zaprezentowane w uchwale stanowisko wydaje się zasadne.
Alicja Suwara-Leuenberger
| ← Ile za dobra osobiste? | Wspólnikiem też były wspólnik → |
|---|
