Facebook Twitter Goldenline Google plus Youtube
Jesteś tutaj: Aplikacje prawnicze » Artykuły » Ustalenie istnienia stosunku prawnego

Ustalenie istnienia stosunku prawnego


Istotnym, choć wzbudzającym znaczne kontrowersje instrumentem prawnym jest ustalenie istnienia, względnie nieistnienia stosunku prawnego lub prawa na podstawie art. 189 kpc. Zapoznaj się z analizą na ten temat!


Historyczne wątpliwości

Zgodnie z art. 189 ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (dalej: kpc): „Powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny".

Jednym z kluczowych problemów związanych z zastosowaniem tego instrumentu jest kwestia zakresu, w jakim można z niego korzystać, w szczególności w aspekcie czasowym. Rozbieżności w doktrynie i orzecznictwie były spowodowane głównie zmianą pierwotnej regulacji Kodeksu postępowania cywilnego oraz przyjętymi na tle poprzedniej regulacji rozwiązaniami.

Artykuł 3 wcześniejszej regulacji przewidywał, że: „ każdy może poszukiwać ochrony sądowej nie tylko wówczas, gdy jego prawo zostało naruszone, ale i wtedy, gdy zapobiegając naruszeniu swego prawa, ma interes prawny w ustaleniu stosunku prawnego lub w ustaleniu prawa" . W związku z tym przyjmowano, że powództwa o ustalenie mogą być wnoszone jedynie w wypadkach, w których nie nastąpiło jeszcze naruszenie prawa, tj. gdy roszczenie wypływające ze stosunku prawnego mającego być przedmiotem zastosowania przepisu nie jest jeszcze wymagalne. Wymagalność roszczenia eliminowała możliwość korzystania z niego na rzecz powództwa o zasądzenie. Jednak - jak podkreślano w orzecznictwie (np. orzeczenie SN z 9 sierpnia 1960 r., 1 CR 642/59 , z 10-16 grudnia 1953 r., II C 316/53; z 11 września 1953 r., 1 C 581/53) - nie można wykluczyć sytuacji, w których dopuszczalne byłoby powództwa o ustalenie, mimo wymagalności roszczenia (np. postanowienie SN z 8 czerwca 1998 r., I CKN 636/97). Taka sytuacja może powstać w szczególności wówczas, gdy z przedmiotowego stosunku prawnego może wypływać wiele roszczeń, z których tylko niektóre są wymagalne.

Obecny zakres ochrony

Z obecnie obowiązującego przepisu nie wynika żadne ograniczenie w zakresie wytaczania powództwa o ustalenie. Wydaje się więc, że należy uznać dopuszczalność jego wytoczenia także wówczas, gdy roszczenia z przedmiotowego stosunku prawnego są wymagalne.

Obecne brzmienie przepisu nakazuje przyjąć, że decydujący dla korzystania z powództwa o ustalenie prawa lub stosunku prawnego jest wyłącznie interes prawny powoda (tak np. orzeczenie SN z 30 grudnia 1968 r., III CZP 103/68). Oznacza to, że jeśli interes prawny powoda przemawiałby za wytoczeniem powództwa o ustalenie w sytuacji, w której dane prawo zostało już naruszone, dopuszczalne jest wytoczenie przez niego takiego powództwa. Jedynie interes prawny powoda w jego wytoczeniu stanowi kryterium wyboru takiego środka prawnego. Należy wskazać, że pojęcie interesu prawnego powinno być interpretowane z uwzględnieniem szeroko pojmowanego dostępu do sądów w celu zapewnienia należytej ochrony prawnej (takie stanowisko zaprezentował m.in. SN w wyroku z 1 kwietnia 2004 r., II CK 125/2003). W związku z tym w orzecznictwie jest raczej powszechnie przyjęte, że uzależnienie dopuszczalności powództwa o ustalenie od interesu prawnego należy pojmować elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej jego wykładni, konkretnych okoliczności danej sprawy i tego, czy w drodze innego powództwa (np. powództwa o świadczenie) strona może uzyskać pełną ochronę (przykładowo takie stanowisko zostało zaprezentowane w wyroku SN z 27 stycznia 2004 r., II CK 387/2002). Wydaje się, że koszty dochodzenia ochrony praw powoda powinny być istotną okolicznością mającą wpływ na uznanie dopuszczalności powództwa o ustalenie. Przykładowo, jeśli wniesienie pozwu o ustalenie istnienia stosunku prawnego w razie negatywnego rozstrzygnięcia pozwoliłoby zaoszczędzić na kwocie wpisu, to celowościowo wydaje się to wystarczającą przesłanką do uznania dopuszczalności przedmiotowego powództwa.

Czym jest interes prawny?

Interes prawny dotyczący szeroko rozumianych praw i stosunków prawnych (tak np. orzeczenie z 15 kwietnia 1999 r., I ACa 1046/98 , OSA 1999, nr 11-12, poz. 49), a w przypadku ustalania praw czy stosunków prawnych występuje co do zasady wówczas, gdy istnieje wątpliwość co do istnienia bądź nieistnienia prawa lub stosunku prawnego zarówno z przyczyn faktycznych, jak i prawnych. Wątpliwości w tym zakresie mogą wynikać z wielu przyczyn. Przykładowo mogą być wynikiem zarówno spodziewanego kwestionowania prawa, np. co do istnienia własności nieruchomości, gdy zaginęły dokumenty stwierdzające jej nabycie (np. uchwała SN z 9 sierpnia 1960 r., 1 CR 642/59) lub własności samochodu nabytego od osoby nieuprawnionej (np. orzeczenie SN z 25 stycznia 1995 r., III CZP 176/94) lub kwestionowania istnienia stosunku prawnego, np. umowy leasingu. Niepewność może powstać wskutek naruszenia prawa, np. własności nieruchomości. Przyczyną niepewności może być również potencjalna możliwość powstania skutków naruszenia prawa, gdy istnieją czasowe ograniczenia dochodzenia roszczeń danego rodzaju, np. z art. 442 § 1 Kodeksu cywilnego (tak wyrok SN z 29 października 1999 r., II UKN 176/99).

- Sposób określenia przedmiotowego zakresu ochrony, tj. zakresu okoliczności decydujących o możliwości skorzystania z przedmiotowego instrumentu, wydaje się niejasny. Ustawa sama w sobie w ogóle nie definiuje kluczowego przecież pojęcia interesu prawnego, a orzecznictwo posługuje się pojęciami niemającymi ściśle określonych desygnatów. Rzecz jasna, pewna elastyczność stosowania przedmiotowego instrumentu jest pożądana, jednak celowościowa dyrektywa wykładni pojęcia interesu prawnego powoduje, że niejednokrotnie trudne może być udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy w danym przypadku powództwo o ustalenie przysługuje, czy też nie - wyraził swoje stanowisko Piotr Kowalski, aplikant adwokacki.

Tytułem ciekawostki można wskazać orzeczenie SN z 22 marca 1991 r., III CRN 28/91, dopuszczające możliwość chronienia w drodze powództwa o ustalenie takich dóbr osobistych, jak poczucie przynależności do danej płci.

Jak więc wynika z powyższego, przedmiotowa instytucja, między innymi wskutek swojej lakoniczności, jest przedmiotem licznych kontrowersji, co nie wpływa na jej niewątpliwą przydatność.

Alicja Suwara-Leuenberger

Copyright © 2010 - 2014 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa