Facebook Twitter
Jesteś tutaj: Zdaniem prawnika » Prawo do zachowku a darowizna

Prawo do zachowku a darowizna


Artykuł dotyczy kwestii związanych z dochodzeniem zapłaty zachowku od obdarowanych w sytuacji, gdy spadkodawca nie sporządził testamentu, ale dokonał za życia darowizny.

Roszczenie o zachowek przeciwko obdarowanym

Zachowek jest instytucją prawa spadkowego, która co do zasady może zostać uruchomiona w przypadku sporządzenia testamentu przez spadkodawcę i przekazania majątku spadkowego osobom spoza grona bliskich uprawnionych do dziedziczenia. Roszczenie z tytułu zachowku pozwala pominiętym członkom rodziny na ingerencję w wolę spadkodawcy już po jego śmierci i modyfikację dokonanych przez niego rozporządzeń za życia. Błędne jest wyobrażenie, że zachowek należy się tylko wtedy, gdy w grę wchodzi dziedziczenie testamentowe. Zachowek stanowi korzyść, o którą mogą ubiegać się spadkobiercy ustawowi także w sytuacji, gdy zmarły nie pozostawił testamentu, ale jeszcze za życia rozporządził swoim majątkiem, dokonując darowizny.

Dla kogo zachowek?

Zachowek należy się zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy (art. 991 § 1 kc). Dlaczego w odniesieniu do osób uprawnionych do zachowku został użyty tryb przypuszczający „byliby powołani do spadku z ustawy" i co ten zwrot oznacza? Roszczenie o zachowek nie może być jednocześnie realizowane przez zstępnych, małżonka i rodziców, ponieważ jeśli uprawnionymi do zachowku są małżonek i dzieci spadkodawcy, wówczas roszczenie to nie będzie przysługiwać rodzicom spadkodawcy, stąd sformułowanie „byliby" zamiast „są", chodzi bowiem o potencjalną możliwość. Przykładowo, jeśli zmarła Anna Gontarska, która pozostawiła trójkę dzieci: Piotra, Andrzeja i Marię, za życia natomiast dokonała darowizny na rzecz swojego wnuczka Filipa, wówczas roszczenie o zachowek będzie przysługiwać Piotrowi, Andrzejowi i Marii przeciwko obdarowanemu Filipowi. Nawet jeśli żyją rodzice Anny Gontarskiej czy jedno z nich, nie będą oni uprawnieni do dochodzenia zachowku, ponieważ żyją dzieci Anny, które dziedziczą przed jej rodzicami (art. 931 § 1 kc). Roszczenie z tytułu zachowku jest dziedziczne, ponieważ przechodzi na spadkobierców osoby uprawnionej do zachowku. Przykładowo, jeśli zmarła Maria Gontarska uprawniona do zachowku po swojej matce Annie Gontarskiej, wówczas córka Marii, Karolina Gontarska, może dochodzić roszczenia o zachowek.

Czy każda darowizna dokonana za życia przez spadkodawcę uprawnia do zachowku?

Zasadą jest, że przy ustalaniu prawa do zachowku dolicza się do spadku darowizny uczynione przez spadkodawcę, czyli jeśli w chwili śmierci scheda spadkowa jest zerowa lub znikoma skutkiem darowizn dokonanych przez spadkodawcę za życia, nie oznacza to, że zachowek nie należy się lub kwota zachowku będzie niewielka. Przy ustalaniu wysokości zachowku dolicza się bowiem do schedy spadkowej wartość darowizn dokonanych przez spadkodawcę.
Od tej zasady istnieją wyjątki, a mianowicie nie dolicza się do spadku następujących darowizn (art. 994 kc):
a) drobnych darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych,
b) darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku (data śmierci spadkodawcy), na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku, co należy rozumieć następująco:

  • jeśli darowizna została dokonana na rzecz osoby niebędącej spadkobiercą lub uprawnionej do zachowku w ciągu dziesięciu lat, licząc wstecz od chwili śmierci spadkodawcy, podlega doliczeniu do spadku, np. darowizna dokonana na rzecz konkubiny dwanaście lat, licząc wstecz od chwili śmierci darczyńcy nie podlega zaliczeniu,
  • darowizny uczynione na rzecz spadkobierców oraz osób uprawnionych do zachowku są doliczane do spadku bez względu na czas ich dokonania.
Przy zaliczaniu na poczet zachowku określonych darowizn nie ma znaczenia przedmiot darowizny i cel, w jakim została ona dokonana - tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 30 marca 2011 r., III CZP 136/10). Zgodnie z art. 995 § 1 kc wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalenia zachowku (co do zasady na podstawie opinii biegłego sądowego).

Przykład: Po śmierci Katarzyny Gruszki (22.02.2012 r.) nie pozostała scheda spadkowa, ponieważ cały swój majątek, który stanowiła nieruchomość położona we Wrocławiu przy ul. Krzyckiej 24 (wartość ok. 500.000,00 zł),  pani Katarzyna darowała wnuczkowi Andrzejowi (umowa darowizny z dnia 15.04.2009 r.). Pani Katarzyna nie sporządziła testamentu, miała trójkę dzieci: Annę, Franciszka i Dorotę. Andrzej jest synem córki Doroty. Czy córka Anna i syn Franciszek są uprawnieni do wystąpienia z roszczeniem o zapłatę zachowku? Tak, przysługuje im takie roszczenie, ponieważ są uprawnionymi do zachowku na podstawie art. 991 § 1 kc, tzn. są zstępnymi spadkodawczyni. Fakt, że pani Katarzyna nie sporządziła testamentu, nie wyklucza roszczenia o zachowek. Zachowek należy się także przy dziedziczeniu ustawowym. Roszczenie o zachowek zostanie skierowane przeciwko obdarowanemu wnuczkowi Andrzejowi na podstawie art. 1000 § 1 zd. pierwsze kc. Darowizna dokonana przez spadkodawczynię Katarzynę Gruszkę zostanie doliczona do spadku na podstawie art. 994 § 1 kc w zw. z art. 993 kc. Wnuczek Andrzej jest obowiązany do zapłaty kwoty zachowku w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny art. 1000 § 1 zd. drugie kc.

Orzecznictwo:
1. Wyrok SN z dnia 30.01.2008 r. sygn. akt III CSK 255/07.

Jeżeli spadkodawca dokonał darowizny wyczerpującej cały spadek, uprawniony do zachowku może dochodzić od obdarowanego roszczenia o zachowek w granicach określonych w art. 1000 kc.

W jakiej wysokości zachowek?

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem o zapłatę określonej sumy pieniężnej. W jaki sposób obliczyć kwotę należną tytułem zachowku? Wysokość zachowku wynosi połowę wartości udziału, jaki przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, natomiast jeżeli zstępny uprawniony do zachowku jest osobą małoletnią albo uprawniony jest osoba trwale niezdolną do pracy, wysokość ta wynosi dwie trzecie wartości tego udziału. Najpierw należy zatem określić, czy uprawniony do zachowku jest osobą trwale niezdolną do pracy lub uprawniony zstępny jest osobą małoletnią (stan małoletniości i trwałej niezdolności do pracy oceniany jest na dzień otwarcia spadku). Jeśli tak, wówczas wysokość zachowku będzie stanowiła dwie trzeci wartości udziału spadkowego. Jeśli uprawnionym do zachowku nie jest zstępny małoletni ani osoba trwale niezdolna do pracy, wysokość zachowku będzie wyniosła połowę wartości udziału spadkowego. Udział spadkowy ustala się według reguł dziedziczenia ustawowego (art. 931 i nast. kc).

Przykład: Z roszczeniem o zachowek chce wystąpić Anna Karska, córka zmarłej Janiny Zielińskiej. Janina Zielińska miała trójkę dzieci, a w chwili śmierci była wdową. Janina Zielińska zmarła dnia 15.10.2011 r. i nie sporządziła testamentu, ale w drodze darowizny dokonanej dnia 14.03.2009 r. przeniosła prawo własności do mieszkania położonego we Wrocławiu przy ulicy Legnickiej 44 na rzecz wnuczka Piotra Czajki (syna drugiej córki, Krystyny Czajki). Na podstawie ustawy Annie Karskiej przypada udział spadkowy wynoszący 1/3 (art. 931 § 1 kc), a zatem wysokość zachowku wynosi 1/2 z 1/3, czyli 1/6.

Annie Karskiej należy się zachowek wynoszący 1/6 wartości udziału spadkowego, ale jaką stanowi to kwotę? Przy obliczaniu wartości zachowku należy ustalić czystą wartość spadku. Czysta wartość spadku oznacza wartość spadku bez długów spadkowych (art. 922 kc, np. koszty pogrzebu stanowią długi spadkowe). Celem ustalenia czystej wartości zachowku, najpierw należy ustalić skład spadku. Skład spadku (czyli co wchodzi do spadku) jest określany na chwilę otwarcia spadku (chwila śmierci) a następnie oblicza się wartość spadku. Wartość spadku jest określana według cen rynkowych z daty orzekania przede wszystkim na podstawie opinii biegłego sądowego (chyba że strony osiągnęły w tym zakresie porozumienie, pomocny okaże się również spis inwentarza). Po pomniejszeniu tak ustalonej wartości spadku o długi spadkowe uzyskiwana jest czysta wartość spadku. Należy pamiętać o doliczeniu darowizny, o których mowa powyżej, jeśli takie uczynił spadkodawca za życia.

Uproszony wzór dla ustalenia wartości zachowku:
1. Dla małoletnich i osób trwale niezdolnych do pracy: 2/3 x udział spadkowy przy dziedziczeniu ustawowym x czysta wartość spadku = wartość zachowku.
2. Dla pozostałych osób: 1/2 x udział spadkowy przy dziedziczeniu ustawowym x czysta wartość spadku = wartość zachowku.

Orzecznictwo dotyczące obliczenia wartości zachowku:
1. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 1985 r. III CZP 69/84: obliczenie zachowku następuje na podstawie wartości spadku ustalonej według cen z daty orzekania o roszczeniach z tego tytułu.
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2005 r. I CK 765/04:
w celu określenia zachowku wartość spadku ustala się według cen z chwili orzekania o zachowku. Chwilą tą powinna być chwila orzekania przez Sąd drugiej instancji, jako sąd merytorycznie rozpoznający sprawę.

Jaka jest opłata sądowa od pozwu o zachowek?

Opłata sądowa od pozwu o zachowek wynosi 5 proc. wartości przedmiotu sporu, jednak nie mniej niż 30 zł i nie więcej niż 100 000 zł (art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).

Przykład: Jeśli powód dochodzi zapłaty kwoty 80.000 zł tytułem zachowku, opłata sądowa wyniesie 4.000,00 zł.

Pozostają jeszcze zaliczki na wynagrodzenie i zwrot kosztów poniesionych przez biegłego. Jeśli strona będzie wnioskować o biegłego sądowego, np. do ustalenia wartości darowizny dokonanej przez spadkodawcę, wówczas sąd wezwie o uiszczenie zaliczki.

Powód (uprawniony do zachowku) może ubiegać się o zwolnienie od kosztów sądowych. Podstawą uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych jest złożenie oświadczenia przez stronę ubiegającą się o takie zwolnienie, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 102 § 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Formularz oświadczenia majątkowego do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych można pobrać ze strony Ministerstwa Sprawiedliwości http://bip.ms.gov.pl/pl/formularze.

Przed skierowaniem pozwu o zachowek wniosek o stwierdzenie nabycia spadku

Przed skierowaniem pozwu o zachowek konieczne jest przeprowadzenie postępowania spadkowego po zmarłym spadkodawcy. Postępowanie wszczyna wniosek o stwierdzenie nabycia spadku (art. 1025 kc, art. 669 - 679 kpc). Jeśli nie został sporządzony testament, w grę będzie wchodzić dziedziczenie ustawowe (art. 931 - 940 kc). W sprawie wniosku sąd wyznacza rozprawę, na którą wzywa wszystkich spadkobierców. Opłata od wniosku wynosi 50 zł (art. 49 ust. 1 pkt. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wymienia spadkodawcę oraz wszystkich spadkobierców, którym spadek przypadł, jak również wielkość ich udziałów spadkowych (art. 677 § 1 kpc).

Przykład:
Zmarła Anna Starska. Pozostawiała trzy córki, każda z nich jest uprawniona, aby samodzielnie złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej mace, ale na rozprawę sąd wezwie wszystkie siostry.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

W sytuacji gdy nie został sporządzony testament, ale spadkodawca rozporządził całym swoim majątkiem w drodze darowizn, wówczas roszczenie o zachowek przedawnia się w ciągu pięć lat liczonych od śmierci spadkodawcy (art. 1007 kc).


Sylwia Gładysz, aplikantka radcowska

Kancelaria Radców Prawnych R. Ptak i Wspólnicy Sp.K.

www.i-kancelaria.pl

 

logo-r_ptak

Tagi: zachowek  darowizna  spadek  testament  
Copyright © 2010 - 2014 Wolters Kluwer, ul. Przyokopowa 33, 01-208 Warszawa